Wetland

Zaštita vlažnih područja za našu zajedničku budućnost

Ujedinjene nacije su, 2021. godine usvojile Rezoluciju o ustanovljavanju Svetskog dana vlažnih područja. Ovaj dan obeležava se 2. februara svake godine na godišnjicu potpisivanja Ramsarske konvencije i ima za cilj jačanje svesti o značaju vlažnih staništa.

Svetski dan vlažnih područja ove godine je od posebnog značaja, jer deli istu temu sa 15. sastankom Konferencije članica Ramsarske Konvencije koja će biti održana u julu 2025. u Zimbabveu.

Generalna Sekretarka Ramsarske konvencije dr Musonda Mumba, pozvala je članice ove konvencije da za Svetski dan močvarnih staništa ove godine, preduzmu akciju na tri načina:

• donesu odluke za prestanak zagađivanja vlažnih staništa,
• pridruže se globalnim naporima za očuvanje i održivo upravljanje vlažnim područjima i
• učestvuju u naporima za zaštitu i obnovu močvara na lokalnom nivou.
  U cilju sprovođenja Ramsarske konvencije, a posebno na lokalnom nivou, Srbija je nominovala Novi Sad za akreditaciju „Ramsar Wetland City“ i na 64. sednici Stalnog Komiteta Ramsarske konvencije, koja je održana prošle nedelje u Švajcarskoj, Novi Sad je zvanično, pored još 6 gradova u Evropi, akreditovan kao Wetland City. Time je Novi Sad postao grad koji prepoznaje značaj vlažnih područja koja ona imaju za zaštitu prirode, adaptacije na klimatske promene i unapređenje kvaliteta života kroz održivi urbani razvoj.

O konvenciji:

Ramsarska konvencija usvojena je 2. februara 1971. godine u Ramsaru (Iran) i obezbeđuje okvir za međunarodnu saradnju i aktivnosti na nacionalnom i lokalnom nivou sa ciljem očuvanja i održivog korišćenja vlažnih područja. Konvencija kao vlažna područja definiše sva jezera, reke, podzemne izdane, bare, močvare, vlažna travnata područja, tresave, oaze, estuare, delte, plimske nanose, mangrove, koralne grebene, kao i lokalitete nastale aktivnošću čoveka kao što su ribnjaci, pirinčana polja, vodene akumulacije i solane. Konvenciju je potpisalo 172 države, među kojima i Republika Srbija.

U Republici Srbiji proglašeno je jedanaest vlažnih područja od međunarodnog značaja ukupne površine od preko 120.000 ha. Među prvima su proglašeni Ludoško jezero i Obedska bara zatim Stari Begej – Carska bara, Slano kopovo, Labudovo okno, Peštersko polje, Vlasina, Gornje Podunavlje, Zasavica, Koviljsko-petrovaradinski rit i područje Đerdap proglašeno 2020. godine. Prvo prekogranično Ramsarsko područje između Republike Srbije i Rumunije „Park prirode Gvozdena vrata – Đerdap“, uspostavljeno je 12.10.2023. godine.

NOVI SAD – RAMSAR WETLAND CITY – GRAD VLAŽNIH PODRUČJA

Novi Sad je prvi grad na Balkanu i u ovom delu Evrope, koji je stekao prestižnu akreditaciju „Ramsar Wetland City“. Na 64. sednici Stalnog Komiteta Ramsarske konvencije, održanoj ove nedelje, u Švajcarskoj, Novi Sad je zvanično, pored još 6 gradova u Evropi (Francuska, Švajcarska, Poljska, Belgija), a ukupno 31 grad, akreditovan kao Wetland City.
Sticanjem titule „Wetland City“ Novi Sad je dobio svetsko priznanje za izuzetan primer balansiranog razvoja grada koji prepoznaje značaj vlažnih područja koja ona nose za zaštitu prirode, adaptacije na klimatske promene i unapređenje kvaliteta života, štiti ih i time daje primer održivog urbanog razvoja.
Vlažna područja se nalaze pod izuzetnim pritiskom prirodnih i antropogenih promena, a posebno ona koja se nalaze unutar ili u blizinu urbanih sredina. Pored značaja koja nose kao centri biodiverziteta, ova staništa ublažavaju klimatske amplitude i služe kao prirodni prečišćivači koji pomažu unapređenju kvaliteta vode
„Wetland City Acreditation“ je prvi put uvedena od strane Ramsarske konvencije 2015. godine, a akreditacije su gradovima dodeljene 2018, 2022. i 2025. godine. Cilj akreditacione šeme je da pomogne i unapredi moderni sistem razvijanja gradova, urbanizam koji ne narušava zdravu životnu sredinu, odnosno vlažna područja. Do danas, akreditovano je 74 grada u svetu, od kojih je jedan upravo, Novi Sad. U Evropi je do sada akreditovano 14 gradova, 9 iz Francuske i po jedan iz Švajcarske, Španije, Poljske, Belgije i Mađarske.

Na teritoriji Srbije sada je 11 područja upisano na listu Ramsarskih područja: Obedska bara, Ludaško jezero, Stari Begej – Carska bara, Slano Kopovo, Gornje Podunavlje, Zasavica, Labudovo okno, Koviljsko-petrovaradinski rit, Vlasina, Peštersko polje i Đerdap, zauzimajući više od 120.000 hektara površine. Prvo prekogranično Ramsarsko područje između Srbije i Rumunije, Park prirode Gvozdena vrata-Đerdap, proglašeno je 2023. godine.

Planirani dalji koraci i šta je to što Gradu ova ominacija donosi

Nominacija grada Novog Sada za akreditaciju u skladu sa Ramsarskom konvencijom omogućiće Novom Sadu kao gradu koji je u neposrednoj blizini i u suživotu sa vlažnim staništima, posebno onim od međunarodnog značaja (Koviljsko Petrovaradinski rit), da istakne i ojača pozitivan odnos sa ovim vrednim ekosistemima, na primer kroz povećanu javnu svest o ovim staništima i uključivanje u proces planiranja i donošenja odluka na lokalnom nivou. Ova akreditacija treba dalje da promoviše očuvanje i mudro korišćenje urbanih i periurbanih močvara na teritoriji grada, kao i održive socio-ekonomske koristi za lokalno stanovništvo.

Obaveze uključuju i da Srbija kao članica konvencije, postigne mudro korišćenje svih vlažnih područja na svojoj teritoriji i da održi ekološki karakter određenih područja za Ramsarsku listu vlažnih staništa od međunarodnog značaja. Akreditacija može pružiti pozitivne mogućnosti za brendiranje Novog Sada koji time pokazuje jake i pozitivne odnose sa vlažnim staništima na svojoj teritoriji.

Uz sve bržu urbanizaciju, vlažna staništa su ugrožena po dve osnove, kroz direktnu konverziju močvara i kroz uticaje urbanog razvoja na slivove.
Sa rastućim uticajem urbanizacije, značaj urbanih i periurbanih vlažnih staništa za zaštitu biodiverziteta kao i kvalitet urbanog života postaje još veći. Imajuću i vidu ogroman potencijal urbanih područja u smislu obrazovanja i jačanja javne svesti u vezi sa očuvanjem vlažnih staništa, predložene aktivnosti uključuju uspostavljanje obrazovnih centara u vlažnim staništima, organizovane obilaske sa vodičem za javnost, za škole, i razna sredstva komunikacije kao što je obeležavanje Svetskog dana vlažnih područja, proizvodnju dokumentarnih filmova, organizaciju medijskih događaja itd. 2.2.2025. obeležava se Svetski dan vlažnih područja, i tom prilikom se može organizovati promotivna aktivnost u saradnji Ministarstva zaštite životne sredine, Grada Novog Sada i upravljača zaštićenog područja „Vojvodinašume“ i Ramsarskog područja Koviljsko Petrovaradinski rit.

Na 64. sednici Stalnog komiteta Ramsarske konvencije, održanoj krajem januara 2025. godine u Švajcarskoj, Novi Sad je postao prvi grad na Balkanu nagrađen titulom „Ramsar Wetland City“. Ovo priznanje potvrđuje uravnotežen pristup urbanom razvoju i očuvanju vlažnih ekosistema.

Zašto je to važno?

• Biodiverzitet: Vlažna staništa unutar gradskih granica, kao što su Koviljsko-petrovaradinski rit i drugi kanali i šume duž Dunava, služe kao utočište za brojne biljne i životinjske vrste.
• Klimatska otpornost: Ova prirodna područja funkcionišu kao „zeleni filteri“, ublažavaju poplave, čiste vodu i smanjuju efekat urbanog zagrevanja .
• Model održivog razvoja: Titula pokazuje da Novi Sad može nastaviti ekonomski rast i infrastrukturni razvoj, a da mu priroda ostaje prioritet.

Šta titula donosi Novom Sadu?

1. Globalno priznanje – ciljna integracija u mrežu 74 grada širom sveta posvećena očuvanju močvarnih staništa.
2. Ekonomske i institucionalne koristi – lakši pristup evropskim i međunarodnim fondovima, podsticanje ekoturizma i edukacije građana .
3. Povezanost sa praksama drugih gradova – razmena znanja i iskustava unutar Wetland City mreže.

Pozadina i kontekst

Ramsarska konvencija je 2015. godine uvela akreditaciju „Wetland City“, a pre Novog Sada, titulu su zadobili gradovi iz Francuske, Švajcarske, Poljske i Belgije. Ove godine se pridružio još jedan grad, pa Novi Sad postaje deo evropske i svetske elite koja razvija urbane politike uz poštovanje prirode .

Srbija i Ramsarska područja

Srbija ima 11 Ramsarski zaštićenih vlažnih područja (poput Obedske bare, Ludaškog jezera, Koviljsko-petrovaradinskog rita), što ukupno iznosi oko 120 000 ha. Novi Sad, kao urban centar koji je uspešno sačuvao deo takvih ekosistema unutar svojih administrativnih granica, potvrđuje svoju ekološku ulogu u zemlji i regionu.

Zaključak

Dodela titule „Ramsar Wetland City“ Novom Sadu označava značajan momenat: grad ne vidi vlažna staništa samo kao prirodne oaze, već kao integralni deo urbanog života, klimatske otpornosti i ekonomske prilike. U svetlu klimatskih promena i sve većeg urbanog pritiska, ovo priznanje ima potencijal da postane katalizator za dalji razvoj zelenih politika, istraživanja i edukacije.

Vlažna staništa predstavljaju jedne od najproduktivnijih ekosistema na našoj planeti, rame uz rame sa kišnim šumama i koralnim grebenima. Uprkos tome što pokrivaju samo oko 3-6% površine Zemlje, u njima se nalazi čak 40% svetskog biodiverziteta.

Ova staništa su dobila nadimake „bubrezi planete“ i „biološki supermarketi“ zbog svoje izuzetne važnosti za život na Zemlji.

Prirodni heroji u borbi protiv klimatskih promena

Kada govorimo o skladištenju ugljenika, vlažna staništa su pravi šampioni – upijaju dvostruko više ugljenika nego sve svetske šume zajedno. Tresetišta, iako pokrivaju samo 3% kopnene površine, skladište oko 30% svih kopnenih rezervi ugljenika Ova sposobnost čini ih neprocenjivim saveznicima u borbi protiv globalnog zagrevanja i klimatskih promena.

Vlažna staništa takođe regulišu mikroklimu i pružaju zaštitu od ekstremnih vremenskih uslova. Njihovo očuvanje i obnova mogu da smanje rizik od klimatskih katastrofa za čak 30%. Tokom obilnih padavina, ova staništa deluju kao prirodni rezervoari – svaki hektar može da upije preko 5,5 miliona litara poplavne vode.

Brže nestaju nego šume

Nažalost, vlažna staništa se suočavaju sa dramatičnim gubitkom. U poslednjih 50 godina, ona nestaju tri puta brže nego šume, što direktno ugrožava više od milion biljnih i životinjskih vrsta. U prošlom veku nestalo je više od 60% svetskih vlažnih staništa, dok se svake godine gubi dodatnih 1% onih preostalih.

Glavni uzroci degradacije vlažnih staništa su urbanizacija, isušivanje radi poljoprivrede, zagađenje i eksploatacija resursa. Klimatske promene dodatno pogoršavaju stanje, dok nedostatak svesti o značaju vlažnih staništa doprinosi nesavesnom ponašanju.

Prirodna rešenja za budućnost

Kako bi se vlažna staništa zaštitila, potrebno je jačanje zakonske regulative, sprovođenje rigoroznijih inspekcija, bolja primena ekoloških standarda u svim sektorima, kao i edukacija stanovništva. Ova staništa predstavljaju prirodno rešenje za ere globalnih klimatskih pretnji, pružajući ključne usluge kao što su čista voda, zaštita od poplava i očuvanje biodiverziteta.

Svake godine 2. februara se obeležava Međunarodni dan vlažnih staništa, koji nas podseća na značaj ovih ekosistema i potrebu za njihovom zaštitom.

Vlažna staništa Srbije – Stanje, izazovi i primeri uspešne zaštite

Srbija se suočava sa dramatičnim gubitkom svojih vlažnih staništa – od nekadašnjih preko 300.000 hektara, danas je ostalo samo oko 33.000 hektara, što predstavlja gubitak od čak 90%. Najveći deo preostalih vlažnih staništa nalazi se u Vojvodini, u slivu Dunava.

Zaštićena područja od međunarodnog značaja

Srbija je potpisnica Ramsarske konvencije, najstarijeg međunarodnog ugovora za zaštitu vlažnih staništa, i trenutno ima 12 područja koja su uvrštena na Ramsarsku listu.

Među najvažnijim zaštićenim vlažnim staništima u Srbiji su:

• Gornje Podunavlje – najopširniji ostaci nekadašnjih velikih i neprolaznih ritova
• Obedska bara – drugo po redu proglašeno zaštićeno prirodno dobro na svetu, posle Jeloustouna

Carska bara – važno stanište za ptice močvarice

Koviljsko-Petrovaradinski rit – kompleks barsko-močvarnih i šumskih ekosistema na 4.840 hektara

Zasavica – specijalni rezervat prirode poznat po svojoj biodiverziteti

Ludaško jezero, Peštersko polje, Slano Kopovo, Vlasina i drugi

Inovativna rešenja za očuvanje

U okviru kampanje „Ovo nije samo bara“, finansirane kroz inicijativu „EU za Zelenu agendu u Srbiji“ uz podršku Švedske, pokrenuto je sedam inovativnih rešenja za zaštitu, revitalizaciju i očuvanje vlažnih staništa.

Projekti se fokusiraju na korišćenje prirodnih rešenja i imaju za cilj vraćanje prirodne ravnoteže u ekosisteme.

Zahvaljujući finansijskoj podršci Švedske od ukupno 600.000 dolara, javna preduzeća i organizacije civilnog društva sprovodiće mere koje će doprineti očuvanju biodiverziteta, unapređenju kvaliteta voda, kao i smanjenju negativnih uticaja klimatskih promena.

Novi zaštićeni prostori

Srbija kontinuirano proširuje svoj sistem zaštićenih područja. Nedavno su proglašena tri nova zaštićena područja prirode: specijalni rezervati prirode „Brzansko moravište“ i „Osredak“ duž Morave, kao i geološki fenomen Spomenik prirode „Blederija“. Brzansko moravište je posebno značajno jer predstavlja prvo područje duž Velike Morave stavljeno pod zaštitu.

Izazovi i pretnje

Uprkos zakonskoj zaštiti, vlažna staništa u Srbiji su i dalje ugrožena. Najveći problemi su zagađenje otpadnim vodama, posebno u oblastima kao što je Koviljsko-Petrovaradinski rit, gde ne postoje efikasni sistemi za prečišćavanje. Dodatni problem predstavlja ilegalna gradnja u inundacionim područjima, što smanjuje prirodnu sposobnost rečnih korita da apsorbuju višak vode tokom poplava.

Očuvanje vlažnih staništa u Srbiji je od ključnog značaja ne samo za biodiverzitet, već i za zaštitu od poplava, jer ova područja mogu da zadrže milione kubnih metara vode tokom velikih vodnih talasa.

Ramsarska konvencija, potpisana 1971. godine u iranskom gradu Ramsaru, predstavlja prvi i najvažniji globalni sporazum o očuvanju i održivom korišćenju vlažnih staništa. Ova staništa – poput močvara, bara, jezera, reka, delta, tresetišta i plavnih područja – od ključnog su značaja za očuvanje biodiverziteta, regulaciju klime i vodosnabdevanje.

Cilj Konvencije je da promoviše očuvanje vlažnih staništa kroz međunarodnu saradnju, naučne temelje i lokalne akcije. Zemlje potpisnice se obavezuju da identifikuju i štite najvrednija vlažna područja na svojoj teritoriji i da ih upišu na Listu vlažnih područja od međunarodnog značaja – poznatu kao Ramsarska lista.

Vlažna staništa su dom za veliki broj biljnih i životinjskih vrsta, mnoge od kojih su ugrožene. Takođe igraju presudnu ulogu u filtriranju vode, ublažavanju poplava i skladištenju ugljen-dioksida. I pored toga, često su ugrožena zbog urbanizacije, zagađenja i klimatskih promena.

Ramsarska konvencija podseća da očuvanje prirode nije samo pitanje ekologije, već i održivog razvoja, zdravlja zajednica i budućnosti planete.

Vlažna staništa u Srbiji i okolini Novog Sada

Srbija je potpisnica Ramsarske konvencije i do sada je na Ramsarsku listu upisala 10 vlažnih područja od međunarodnog značaja. Među njima su:

• Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje“ – jedno od najvažnijih vlažnih područja u Srbiji, smešteno uz Dunav, blizu granice s Mađarskom.
• Carska bara, Ludaško jezero, Obedska bara, Slano Kopovo, Peštersko polje, i druga područja bogata biodiverzitetom.

U okolini Novog Sada, posebno se izdvajaju:

• Koviljsko-petrovaradinski rit – kompleks ritova, močvara i kanala na levoj obali Dunava, poznat po bogatom ptičjem svetu i raznovrsnim ekosistemima.
• Titelski breg i okolina – područje koje povezuje stepska i močvarna staništa.
• Kamenjar i Ribarsko ostrvo – iako nisu formalno zaštićeni kao Ramsarska područja, ova mesta duž Dunava i kanala predstavljaju važna lokalna vlažna staništa za brojne vrste.

Ova područja nisu samo prirodne oaze, već i prostori za edukaciju, rekreaciju i očuvanje kulturno-prirodnog nasleđa. Njihova zaštita je od ključne važnosti za održivu budućnost regiona.